Heldenschets: Jan Schaefer

Het is weer zondag en dat betekent: een nieuwe heldenschets! Welk toonaangevend politicus voor de groene, linkse en/of progressieve politiek zal dit keer uitgelicht worden? Vorige week beet GroenLinkser Andrée van Es het spits af in deze serie. Dit keer gaat de eer naar een man. 

Na een korstondig lidmaatschap van de CPN werd hij dankzij de interne opkomst van de progressieve Nieuw Links-beweging in 1969 lid van de Partij van de Arbeid. Binnen deze partij maakte de voormalig banketbakker en man van de straat snel furore. In ’71 trad hij toe tot de Tweede Kamer. Twee jaar later benoemde premier Joop den Uyl hem tot staatssecretaris van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Later hield hij zich als wethouder in Amsterdam ook bezig met woningbouw en stadsvernieuwing. Dankzij zijn expertise en passie voor dit onderwerp groeide hij uit tot een sociaal icoon. Zijn uitspraak “In geouwehoer kun je niet wonen” is dan ook legendarisch geworden. In 1994 overleed deze heldenpoliticus op slechts 53-jarige leeftijd. Zijn licht is binnen links Nederland echter nog lang niet gedoofd. De held van deze week is: Jan Schaefer.

Ik kwam voor het eerst in aanraking met Jan Schaefer dankzij een aflevering van het biografieënprogramma “Profiel” van de KRO. De uitzending was in 2007, dertien jaar na de dood van Schaefer. Wat was er toen nog zo interessant aan Schaefer om een bijna 40 durende documentaire over hem te maken? Daar komt de crisis binnen de Partij van de Arbeid om de hoek kijken. Toenmalig partijleider Wouter Bos weet de krimp van de sociaaldemocraten aan het elitaire imago en hij vond dat binnen de PvdA ‘meer gewone mensen en types als Jan Schaefer’ in beeld moesten komen. “Profiel” sprong hier op in. Met een schitterende reportage werd Nederland weer herinnerd aan een charismatisch politicus waarnaar zij nu zo op zoek is.

Jan Schaefer werd op 16 maart 1940 geboren in Amsterdam. Hij groeide op in een banketbakkersgezin en hielp al op jonge leeftijd mee in de bakkerij van zijn vader. Toen Schaefer 11 was verhuisde hij echter naar Amstelveen, omdat zijn ouders uit elkaar gingen. Daar kwam het toekomstige, sociale icoon voor het eerst in aanraking met armoede. Een immer aanwezige wil deze lage levensstandaard te bestrijden bracht Schaefer in 1960 tot een lidmaatschap van de Communistische Partij Nederland (CPN). Tegelijkertijd begon hij zich te manifesteren als buurtactivist in de Amsterdamse wijk “De Pijp”, waar hij zich jarenlang in zou zetten voor een goede leefbaarheid en woningonderhoud. Weinigen konden toen al vermoeden dat Schaefer op precies deze punten uit zou groeien tot nationaal symbool.

Eind jaren ’60 moest de CPN afscheid nemen van Jan Schaefer, die na lang twijfelen besloot lid te worden van de grote broer, Partij van de Arbeid. Aanvankelijk vond hij deze partij veel te behoudend. Maar door de opkomst van Nieuw Links, een interne beweging die de PvdA naar links wilde trekken en progressiever trachtte te maken, ging Schaefer overstag. En dat is maar goed ook. Samen met o.a. Jan Pronk, Marcel van Dam en Irene Vorrink wist Jan Schaefer inderdaad als onderdeel van Nieuw Links de PvdA te verlinksen en te vernieuwen. Schaefer maakte naam en het pad tot een langdurige carrière binnen de partij lag open.

In 1971 kwam de Amsterdammer in het parlement en baarde direct opzien. Als één van de eerste en weinige Kamerleden nam Jan Schaefer geen zitting in de bankjes in pak en stropdas. Hij gaf doorgaans de voorkeur aan spijkerstofkleding. Daarmee bracht hij de politiek dichter bij de activistische jeugd van de jaren ’70. Zijn simpele woordkeuze en straatse uitstraling maakten Schaefer tot een van de populairste politici, zeker onder de jeugd. Maar zijn grootste roem moest nog komen.

Die verkreeg hij als staatssecretaris van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Pas 33 jaar was Schaefer toen hij deze functie ging bekleden binnen het kabinet-Den Uyl. Belangrijkste portefeuille: stadsvernieuwing. Als eerste beleidsmaker was hij principieel voorstander van renovatie van oude wijken in plaats van sloop en nieuwbouw. Een geniale zet. Veel burgers konden blijven wonen op de plek waar ze al jaren een band mee hadden, terwijl de overheid op deze manier veel geld bespaarde. Geen overbodige luxe. Zeker niet tijdens de regeringsperiode van Joop den Uyl. Vlak na zijn aantreden werd Nederland namelijk getroffen door de olieboycot van de Arabische landen, waardoor de economie het zwaar te verduren kreeg. Een geweldige (nood)oplossing dus van Schaefer: een verhoging van de leefbaarheid, terwijl hij de overheidsuitgaven grotendeels ongedeerd liet.

In 1978 besloot Jan Schaefer zich terug te trekken uit de landelijke politiek. Reden: het fractievoorzitterschap namens de PvdA in zijn geboortestad. Hij leidde partij tot een verkiezingsoverwinning, maakte een einde aan het geruzie binnen de fractie en werd de machtigste wethouder binnen het college van B & W. Niet alleen in de Haagse politiek was Schaefer dus bedreven. Ook in de gemeentepolitiek blonk hij uit. Hij noemde ooit zelfs zijn wethouderschap het hoogtepunt uit zijn politieke carrière en niet voor niets zou Schaefer nog boven bijvoorbeeld Johan Cruijff eindigen in de verkiezing “Amsterdammer van de 20ste eeuw”.

Eind jaren ’80 keerde de PvdA’er toch weer terug naar politiek Den Haag. Opnieuw maakte hij zijn opwachting als Tweede Kamerlid. Zijn gezondheid zou hem echter steeds meer in de steek laten. Jan Schaefer, altijd al problemen gehad met zijn gewicht, kreeg nu ook last van een hersenprop en trombose. Op 49-jarige leeftijd werd hij afgekeurd om te werken, waarna hij in 1990 de Tweede Kamer verliet. Niet geheel tot ongenoegen van de PvdA. Zij was zich inmiddels gaan richten op consensus met haar politieke vijanden, CDA en VVD, terwijl Schaefer zich actief van hen bleef afzetten. Hij typeerde zijn PvdA-collega’s en hun houding als ‘geparfumeerde drollen’. Schaefer raakte steeds meer verwijderd van de nieuwe lijn van zijn partij.

Begin jaren ’90 werd deze afstand verder vergroot. In Amsterdam richtte Jan Schaefer de Gemeente-partij op, nadat hij eerder al de politiek beweging “Democratisch Offensief” het levenslicht liet zien. Al deze tijd bleef Schaefer wel lid van de PvdA. Of hij dat ook zou zijn gebleven tijdens de liberale kabinetten-Paars, zullen we nooit weten. Op 30 januari 1994 overleed de geliefde Amsterdammer op 53-jarige leeftijd. Veel te jong voor zo’n bevlogen en bedreven politicus. Een lichte troost biedt een bekende uitspraak van hem: “Ik word liever op een woeste manier veertig dan op een lullige manier tachtig”.

Jan Schaefer. Woest had hij zeker geleefd. Eén van de hardste werkers in Nederlandse politiek. Dankzij hem maakte Nederland een geweldige doorstart op het gebied van stadsvernieuwing en woningbouw. Hij bracht de politiek dichter bij de burger en bleef, in tegenstelling tot veel politici, altijd zichzelf. Een voorbeeld voor huidig links Nederland om de sociale agenda en het maakbaarheidsideaal weer populair te maken. Jan Schaefer: een held!

Als extraatje, een korte sketch van Van Kooten & De Bie over Jan Schaefer. Klik voor de uitzending van “Profiel” over Jan Schaefer op de link hieronder.

 Links                                                                                                                                  Uitzending van Profiel over Jan Schaefer